Απώλεια

Με αφορμή την πρόωρη απώλεια της σκηνοθέτιδας Λουκίας Ρικάκη στις 28 Δεκεμβρίου 2011, ζητήσαμε από κάποιους ανθρώπους που τη γνώρισαν να μας γράψουν ένα σημείωμα για αυτήν. Η δημιουργός του ντοκιμαντέρ "Όνειρα σε άλλη γλώσσα" ήταν από τους λίγους ανθρώπους που στήριξαν αληθινά το έργο των δασκάλων του σχολείου της Φανερωμένης.
Επιμέλεια Χρύστα Ντζάνη

Τη Λουκία Ρικάκη την είδα πρώτη φορά στη Θεσσαλονίκη, στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του 2005, όπου παρουσίασε την ταινία της "Ο άλλος". Μου είχε κάνει εντύπωση η βαριά πειραϊκή της προφορά, το εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα της ταινίας [ένα δημοτικό σχολείο σε χωριό της Κρήτης όπου όλοι οι μαθητές είναι Αλβανοί και μόνο ένας Έλληνας] και, κυρίως, ο τρόπος με τον οποίο κατάφερνε να διεισδύσει μέσα στο περιβάλλον της ταινίας της -στη σχολική τάξη, στη σχολική αυλή και στα σπίτια μαθητών και καθηγητών- αποσπώντας από τους ήρωές της σπαρταριστές ατάκες, χωρίς ταυτόχρονα να μοιάζει να τους ενοχλεί η διαρκής παρουσία τής κάμερας. Την ξαναείδα τρία χρόνια μετά, στη Λευκωσία, σε ένα σεμινάριο της ΖΕΠ Φανερωμένης στο Υφαντουργείο, όπου προβλήθηκε ο "Άλλος", κι η Ρικάκη μίλησε για την ταινία και για την πολυπολιτισμικότητα στα σχολεία. Τότε ήταν που σκέφτηκε να κάνει και μια ταινία για τα σχολεία της Φανερωμένης - δυο σχολεία όπου η αγάπη των καθηγητών γεφυρώνει τα εμπόδια που χτίζουν οι διαφορετικές κουλτούρες των παιδιών, που προέρχονται από δεκάδες χώρες. Μου έδωσε συνέντευξη και κρατήσαμε επαφή, πότε για την ταινία και πότε για τα υπόλοιπα νέα της - συνήθως ιδέες για φεστιβάλ και νέες ταινίες. Παραπάνω μιλούσαμε για τη Φανερωμένη, την οποία η Λουκία Ρικάκη αγάπησε πολύ και βραβεύτηκε κιόλας για αυτήν. Θαύμαζα τον επαγγελματισμό και την εργασιομανία της, αφού κάθε τόσο ετοίμαζε μια νέα δουλειά ή ένα νέο φεστιβάλ.

Τον περασμένο Μάιο, και ενώ προετοίμαζε -τι ειρωνεία!- το 3ο Διεθνές Φεστιβάλ για θέματα Υγείας, το μέιλ που έστειλε σε φίλους και συντάκτες δεν ήταν σαν τα άλλα. Αυτήν τη φορά, η Λουκία μάς ενημέρωνε για μια ξαφνική κρίση της υγείας της, που την ανάγκαζε να υποβληθεί σε μια μακρόχρονη θεραπεία. Τα κείμενά της που ακολούθησαν γίνονταν όλο και πιο προσωπικά, πιο απέλπιδα, σαν να μας πρόδιδε έμμεσα ότι το τέλος πλησιάζει. Έφυγε στις 28 Δεκεμβρίου 2011, ετών μόλις 50, με πολλές ανεκπλήρωτες ιδέες, αλλά και πολλούς φίλους στην σύντομη πορεία της.
Χρύστα Ντζάνη

*Αν ήταν να συνοψίσω κάτι σύντομο για τη Λουκία, θα έλεγα το εξής: Δημιουργική, δραστήρια, πανέξυπνη, ανήσυχη, από τους ανθρώπους που ερευνούν, αμφισβητούν αναιρούν για να δημιουργήσουν κι όχι να γκρεμίσουν. Ρεαλισμός και όνειρο μαζί. Δεν φοβόταν να πει πως αγαπά και να προτείνει την αγάπη και την ομορφιά όχι ηθικοπλαστικά αλλά ως ήθος και τρόπο ζωής. Πάνω από όλα ήταν ειλικρινής με τον εαυτό της, με τους άλλους, με την τέχνη της.
Με εντυπωσίασε με πόσο σεβασμό κι ευαισθησία στάθηκε με την κάμερά της απέναντι στο σχολείο, στα παιδιά, στις οικογένειες, σε μας τους εκπαιδευτικούς.
Αισθάνομαι πολύ τυχερή που μας τίμησε με την πίστη της για τη δουλειά μας και με τη φιλία της. Με συγκινεί που αγάπησε ό,τι αγαπήσαμε εμείς οι εκπαιδευτικοί της Φανερωμένης. Υπερασπίστηκε - με την ταινία της αλλά και μέσα από τις συζητήσεις που ακολούθησαν- με έναν μοναδικό τρόπο τον κόσμο μας. Γι αυτό και μόνο, νιώθω πως κοντά σε όσα θα πουν και θα γράψουν οι πιο "ειδικοί" για την τέχνη της, επιτρέπεται αυτή η μικρή κατάθεση συναισθημάτων για μια σπουδαία φίλη που έφυγε νωρίς.
Φρόσω Μαντά - Λαζάρου, Φιλόλογος - συντονίστρια της ΖΕΠ Φανερωμένης στο γυμνάσιο

*Τη γνώρισα στα 19 μου, το χειμώνα του 1998, έξω από το Κέντρο Λόγου και Τέχνης, όταν μια καταιγίδα στάθηκε η αφορμή ολόκληρη η περιοχή των Εξαρχείων να μείνει χωρίς ρεύμα και να μην ξεκινήσει ποτέ η παράσταση. Η Λουκία, με μια ομπρέλα στο χέρι, προσπαθούσε να μας απολογηθεί για ένα συμβάν για το οποίο προφανώς δεν έφερε την ευθύνη. Της συστήθηκα. Της είπα ότι είμαι από την Κύπρο και βρίσκομαι εδώ για σπουδές και για να δω καλό θέατρο. Μιλάγαμε μαζί της για μισή ώρα στα σκαλοπάτια της Θεμιστοκλέους κάτω από συνεχή βροχή, και σε μια στιγμή της είπα με παιδική αφέλεια: "Εγώ θα μείνω για πάντα εδώ. Τι να πάω να κάνω στην Κύπρο;".

Θυμάμαι να μου λέει με χαμόγελο: "Όταν γυρίσεις, μην επαναπαυθείς. Κάνε πράγματα". Συναντηθήκαμε 12 χρόνια αργότερα πάλι στα Εξάρχεια, πάλι στη Θεμιστοκλέους, κάτω από διαφορετικές συνθήκες και μέσα από κοινούς μας φίλους του θεάτρου και του κινηματογράφου. Η επαφή για ένα μικρό διάστημα μαζί της επιβεβαίωσε τη συμβουλή που μου έδωσε. Την είδα να μεταφέρει στους δίπλα της ενέργεια και απλόχερη προσφορά στον πολιτισμό, χωρίς τη σκέψη της υλικής ανταμοιβής. Γνώρισα και κάποιον που τη θαύμαζε, και αυτή τον θαύμαζε. Ήθελα να τους δω μαζί.
Την είδα για τελευταία φορά σε ένα μπιστρό των Αθηνών λίγες βδομάδες πριν μάθει για τον καρκίνο. Με ξάφνιασε: "Ρε, εδώ έχω πάει εγώ στην Κύπρο και εσύ είσαι ακόμα εδώ;".
Υπ. Δεν της είχα αναφέρει ποτέ το περιστατικό του '98.
Ιάκωβος Γωγάκης

Ονειροπόλα. Έκανε όνειρα μεγάλα αλλά και όνειρα μικρότερα όπως αυτά που κάνουν τα παιδιά. Προσιτή, ανοικτή και κοινωνική με τον καθένα που γνώριζε. Άτομο ψαγμένο με πολλές εμπειρίες και ευαισθησίες. Μετέτρεψε τις δυσκολίες και τον πόνο που πέρασε στη ζωή της σε δημιουργία και αισιοδοξία. Αισιόδοξη ματιά που φαινόταν μέσα σε όλη τη δουλειά της [ταινίες, ντοκιμαντέρ και βιβλία]. Παρατηρούσε και αντιλαμβανόταν το καθετί με την καρδιά και το μυαλό. Άνθρωπος έξυπνος με εύστοχες παρατηρήσεις αλλά και με παρορμητικότητα μικρού παιδιού. Σε έκανε να θέλεις να μιλάς μαζί της, να το επιδιώκεις, γιατί οι συζητήσεις μαζί της είχαν ουσία, βάθος, αλλά και χιούμορ. Ήταν πάντα πρόσχαρη. Ίσως η δύσκολη ζωή που έζησε προηγουμένως την έκανε να αντιμετωπίζει τα πάντα με χαμόγελο.
Για μας, στη Φανερωμένη, αν και άτομο που ήρθε από μακριά, υπερασπίστηκε τη δουλειά μας και τους μαθητές όσο κανένας άλλος. Η συνεργασία μας μαζί της ξεκίνησε με αφορμή ένα συνέδριο που οργανώσαμε ως Ζώνη Εκπαιδευτικής Προτεραιότητας Φανερωμένης το 2008. Η Λουκία ήταν από τους σκηνοθέτες που φιλοξενήσαμε και η ταινία της προβλήθηκε στο συνέδριο αυτό. Ακολούθησε η συνεχής επαφή μαζί της με τα γυρίσματα που έκανε για την ταινία της "Όνειρα σε άλλη γλώσσα", που αφορούσε τα σχολεία της Φανερωμένης. Σε όλη τη φάση των γυρισμάτων, αλλά και μέσα από την ταινία, αντιμετώπισε τα παιδιά και τις οικογένειές τους με σεβασμό, ευαισθησία και χιούμορ, χωρίς κανένα ίχνος απαισιοδοξίας, λύπησης ή μιζέριας. Μετά την ολοκλήρωση της ταινίας, γύρισε με τους μαθητές ένα φιλμάκι μικρού μήκους που περιλάμβανε την απαγγελία, σε διάφορες γλώσσες από τα παιδιά, διασκευής του ποιήματος "Όταν έρχεται ο ξένος" ως αφιέρωμα στον Γιάννη Ρίτσο. Ήταν ακόμη μία έμπρακτη απόδειξη της εκτίμησής της για τα παιδιά της Φανερωμένης. Σιγά-σιγά, κτίστηκε μια πιο στενή σχέση μαζί της, σχέση εμπιστοσύνης, σχέση φιλίας. Άνθρωπος ανήσυχος, αυθόρμητος, δεν σταματούσε να γεννά ιδέες. Προγραμμάτιζε επισκέψεις στην Κύπρο για τα γυρίσματα της νέας της ταινίας "Εσύ, ο καθρέφτης μου", που βρισκόταν στο στάδιο παραγωγής. Σε πάθιαζε με τον τρόπο της και τις ιδέες της και σε παρακινούσε.
Κάποτε έδινε την εντύπωση ότι τα τελευταία χρόνια ζούσε τη νεανική της ηλικία που στερήθηκε λόγω διάφορων καταστάσεων. Για αυτό και λυπούμαστε περισσότερο που έφυγε τόσο γρήγορα, γιατί άργησε να ξεκινήσει να κάνει αυτά που πραγματικά ήθελε, αυτά που πραγματικά τη γέμιζαν, αυτά που πραγματικά απολάμβανε. Αποτύπωσε τα όνειρα των παιδιών της Φανερωμένης, αλλά δυστυχώς το δικό της όνειρο έσβησε νωρίς.
Έφη Ιωαννίδου, Δασκάλα στο Δημοτικό Σχολείο Φανερωμένης

Πηγή:  "Παράθυρο του Πολίτη"