Ευφροσύνη Μαντά Λαζάρου: Λίγα λόγια για τη Λουκία

Εισαγωγική ομιλία στο Πολιτιστικό σωματείο Φωτοδός, για την προβολή του ντοκιμαντέρ της Λουκίας "Το Αιγαίο μέσα από τα λόγια των ποιητών" (19 Ιανουαρίου 2017)

Κυρίες και κύριοι,

Θεωρώ ότι είναι κάτι περισσότερο από χρέος μου να προλογίσω την αποψινή προβολή που είναι αφιερωμένη στη μνήμη της Λουκίας Ρικάκη. Είναι μια οφειλή σε ένα πλάσμα ιδιαίτερο, ταλαντούχο, ευφυέστατο, ανήσυχο, με έναν τρόπο δημιουργικά επαναστατικό. Την γνώρισα και συνεργάστηκα μαζί της τα τρία τελευταία χρόνια της ζωής της,  τρία  πολύ πυκνά γραμμένα χρόνια έτσι που για μένα παραμένει έντονη και καθοριστική  παρουσία, ικανή να λειτουργεί ως έμπνευση στη ζωή  και στην τέχνη. Η απουσία της κεντρίζει συχνά μέσα μουντή μελαγχολία για την πρόωρη απώλεια ενός σπάνιου πλάσματος, ενός χαρισματικού δημιουργού, μιας αγαπημένης φίλης.

Θα μοιραστώ μαζί σας απόψε με συντομία κάτι από τη δικιά μου εμπειρία, κάτι που συγχρόνως να μας αφορά όλους και που αφορά τη σχέση της Λουκίας Ρικάκη με τη Λευκωσία και τα σχολεία της Φανερωμένης, αποφεύγοντας να επαναλάβω όσα μπορεί να γνωρίσει κανείς  από τα ίδια τα έργα της, την επίσημη ιστοσελίδα της, από πολλές άλλες πηγές. Η Λουκία είχε έλθει ως προσκεκλημένη μιας ομάδας εκπαιδευτικών της Φανερωμένης για ένα τριήμερο σεμινάριο. Συμμετείχαν τέσσερις σκηνοθέτες, προβλήθηκαν τέσσερις ταινίες. Η προβολή  είχε γίνει στο Υφαντουργείο τον Ιανουάριο 2009 με θεατές κυρίως εκπαιδευτικούς, γονείς, φίλους και μαθητές. Οι ταινίες ήταν  Ο άλλος, Λουκίας Ρικάκη, Θα μάθεις παιδί μου γράμματα, Άγγελου Κοβότσου, Το σχολείο, Μαριάννας Οικονόμου, Μικρά βήματα σε ένα μεγάλο κόσμο, Καλλιόπης Λεγάκη.  Στην προβολή ήταν παρόντες οι σκηνοθέτες οι οποίοι σχολίασαν τις ταινίες τους ενώ ακαδημαϊκοί και ειδικοί  μίλησαν και συζήτησαν με το κοινό. Καίρια θέματα για μας που τότε εργαζόμασταν με παιδιά και οικογένειες μεταναστών και πολιτικών προσφύγων. Από το 2003ως το 2011 μια ομάδα εκπαιδευτικών και εκπαιδευτικών ψυχολόγων λειτουργούσαμε κάποια καινοτόμα προγράμματα με μεγάλες δόσεις αισιοδοξίας, επαναστατικότητας και πολλά όνειρα με εισηγητή στο Υπουργείο τον πλέον μαχητικό κι εμπνευσμένο εκπαιδευτικό ψυχολόγο κ. Μιχάλη Παπαδόπουλο. Είχε σχεδιάσει το πρόγραμμα εξασφαλίζοντας μια σχετική αυτονομία στην ομάδα των εκπαιδευτικών ώστε να προτείνουμε δράσεις και να υλοποιούμε προγράμματα σύμφωνα με τις ιδιαιτερότητες και τις ανάγκες του σχολείου μας.  Η Λουκία μετά από την πρώτη γνωριμία μας δεν έφυγε ποτέ από την Κύπρο.  Επέστρεφε ξανά και ξανά στη Λευκωσία και στη Φανερωμένη και ζώντας  μαζί μας από κοντά και καθημερινά αυτά για τα οποία παλεύαμε  κατέγραφε με την κάμερα της. Με διακριτικότητα απέναντι  στους μαθητές, στους εκπαιδευτικούς, στους γονείς, στις πραγματικότητες του τόπου μας, της πόλης μας και με σεβασμό στις ευαισθησίες μας. Η Λουκία είχε αναγνωρίσει με την πρώτη ματιά ότι υπήρχε μια δύναμη, μια τρέλα, ένα πάθος, μια ειλικρίνεια  σε όσα γίνονταν κι ότι αυτό άξιζε να ειπωθεί, να φωτιστεί, να εμπνεύσει, να συνενώσει κι άλλους γύρω από έργα που δίνουν νόημα κι αξία στη ζωή. Κάτι που πολλοί άλλοι κοντινοί άνθρωποι και «εντεταλμένοι» υπηρεσιακά να το δουν, δεν το έβλεπαν.  Υπερασπίστηκε το έργο μας όσο κανείς άλλος. Με το ντοκιμαντέρ Όνειρα σε άλλη γλώσσα. Μια ταινία, πολλές ιστορίες, ένα έργο πύκνωσης σε 67 λεπτά από ένα υλικό 80 ωρών που υπάρχει στο αρχείο της. Το υλικό από τα γυρίσματα εντός και εκτός σχολείου και γενικά στην πόλη μας είναι ένας θησαυρός ο οποίος θα μπορούσε να αξιοποιηθεί, ως εργαλείο μελέτης κι έρευνας και κάποιος θα έπρεπε να ενδιαφερθεί γι’ αυτό. Ποιος; Εκ μέρους της Λευκωσίας ο Δήμος, τα Πανεπιστήμια της, το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού… Κάποιοι το οφείλουν.

Όταν προβλήθηκε η ταινία «Όνειρα σε άλλη γλώσσα» κάποιοι ρωτήσαν τη Λουκία, αν είχε επιλέξει να μην αφηγηθεί τίποτε αρνητικό. Διέθετε βεβαίως τον ορθολογισμό και την οξυδέρκεια να βλέπει και την άλλη όψη. Διέθετε και την ειλικρίνεια. Συνειδητά ο φακός της εστίαζε στην ανάδειξη του καλού, του θετικού, της ομορφιάς. Το έλεγε συχνά και το πίστευε: στρεφόταν στις εξαιρέσεις, στις ομάδες και στα άτομα. Αυτές  παίρνουν τον κόσμο μπροστά. Τώρα θα πρέπει με τη σειρά μου να υπερασπιστώ το έργο της λέγοντας επιπλέον πως η Λουκία Ρικάκη βεβαίως ασκούσε και κριτική στην ταινία. Θα δώσω μόνο ένα παράδειγμα. Στην ταινία της Όνειρα σε άλλη γλώσσα παρουσιάζεται το θέμα της Περβίν, μια καταπληκτική  ιστορία μιας κοπέλας που μας είχε έλθει από την Τουρκία. Σελίδες από το προσωπικό  ημερολόγιο της Περβίν γραμμένες στη μητρική της γλώσσα χρησιμοποιούνται από την καθηγήτρια της  ως εκπαιδευτικό υλικό  για την εκμάθηση της ελληνικής. Ως δίγλωσσο πια – ελληνικά και τουρκικά- ένα απόσπασμα από το κείμενο της Περβίν βραβεύεται σε παγκύπριο διαγωνισμό μεταξύ μαθητών όλων των ιδιωτικών και δημόσιων σχολείων. Τηλεφωνούμε  στη Λουκία που καταφτάνει με ενθουσιασμό από την Αθήνα. Στην ταινία παρακολουθούμε την Περβίν στο Υ.Π.Π σε επίσημη τελετή να παραλαμβάνει το βραβείο και να δέχεται τα συγχαρητήρια του Υπουργού Παιδείας. Το βράδυ της ίδιας μέρας  βλέπουμε την Περβίν στο κατάστημα, όπου δουλεύει, να μαζεύει τσάντες, να κουβαλάει μέσα το εμπόρευμα  την ώρα ακριβώς που το μαγαζί ετοιμάζεται να κλείσει. Όταν η ταινία προβαλλόταν στην Αθήνα, στο Ίδρυμα Κακογιάννη  η Περβίν  ήταν πια εκτός σχολείου. Είχε τελειώσει το Γυμνάσιο  αλλά για πολλούς λόγους και κυρίως οικονομικούς δεν μπόρεσε να συνεχίσει στο Λύκειο. Ο επαρκής θεατής διαβάζει σωστά. Η Λουκία υμνούσε το φως στα πρόσωπα των μικρών πρωταγωνιστών στο μαύρο φόντο  της έλλειψης, ανεπάρκειας, της ασχήμιας, του κακού, που δεν το αρνιόταν. Πίστευε όμως πως έπρεπε να φωτίζεται η ομορφιά, το καλό, η εξαίρεση. Για τη Λουκία αξία και δύναμη είναι η ομορφιά και η αγάπη. Ο φακός της θερίζει με πείνα το στάχυ τους.

Στη διάρκεια των τριών χρόνων η Λουκία Ρικάκη ορμητική, δυνατή, δοτική, ενθουσιώδης μας κινητοποιούσε σε δημιουργία και συμμετοχή. Προβολές, συζητήσεις, ακούραστη στη δουλειά, με ανεξάντλητο κέφι και χιούμορ στην παρέα. Για το Έτος Γιάννη Ρίτσου στις 18 Ιανουαρίου 2010 στο θέατρο «Έναστρον» της Αθήνας η Λουκία Ρικάκη συμμετείχε με μια ταινία μικρού μήκους. "Ξένοι ακάλεστοι αμέτοχοι στη λύπη μας." Οι μαθητές μας διάβαζαν στις μητρικές τους γλώσσες αποσπάσματα από το έργο του Ρίτσου "Όταν έρχεται ο ξένος" Τα γυρίσματα έγιναν στην Παλιά Λευκωσία. Για τη Λουκία «O Κινηματογράφος, η Τέχνη, μαζί με την Εκπαίδευση, είναι ο καλύτερος τρόπος και ο πιο ευχάριστος, για να διαμορφωθούν συνειδήσεις, που θα ανταποκρίνονται θετικά στα μεγάλα ζητήματα του περιβάλλοντος και της κοινωνίας.» 

Ως δημιουργός Διεθνών φεστιβάλ Κινηματογράφου στη Ρόδο και στην Κω το έργο της είναι μοναδικά σύνθετο και δυναμικό. Βρεθήκαμε μαζί  της στη Ρόδο στις προφεστιβαλικές εκδηλώσεις για μαθητές της Ρόδου  το 2009. Στο Δημοτικό θέατρο του Δήμου Ροδίων και στο χώρο του Ενυδρείου κατέφταναν μαθητές από όλη τη Ρόδο. Υποκλίθηκα όμως στη Λουκία βλέποντας μαθητές που είχαν έρθει ειδικά με το πλοίο από την Τήλο για να παρακολουθήσουν το Φεστιβάλ. Την τελευταία μέρα αναμενόταν να έλθει και ένα σχολείο από τη Μυτιλήνη που θα βρισκόταν στη Ρόδο στο πλαίσιο της μαθητικής τους εκδρομής. Στο Φεστιβάλ συνεργαζόταν εκείνη τη χρονιά με το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Οι φοιτητές συμμετείχαν καθημερινά στις παρουσιάσεις των ταινιών αλλά και στην αξιολόγηση του Φεστιβάλ με ειδικό ερωτηματολόγιο που είχε μοιραστεί  στους μαθητές. Μας φιλοξένησε και μας συμπεριέλαβε ως συνεργάτες. Φρόντισε να παρουσιάσουμε τα εκπαιδευτικά  μας προγράμματα και να τα συζητήσουμε  με τους φοιτητές και τις καθηγήτριές τους. Η προσωπική αυτή αναφορά έχει σκοπό να δείξει  πως η Λ. Ρικάκη  έσμιγε κόσμους, ένωνε γνώση, δυνάμεις, ανθρώπους, δίδασκε και διδασκόταν. Ένας άνεμος δημιουργίας φυσούσε όπου ήταν αυτή, άνεμος που έσπρωχνε στη συμμετοχή, στη δράση, στη ζωή, να πάει ο κόσμος παραπέρα… 

Κλείνω με ένα μικρό σχόλιο για την αποψινή  προβολή. Το Αιγαίο μέσα από τα λόγια των ποιητών. Γιατί  τότε και γιατί σήμερα; Επειδή είναι φως και ομορφιά. Είναι η αντίσταση της Λουκίας Ρικάκη στη μιζέρια που με την οξυδέρκεια της έβλεπε να απειλεί την Ελλάδα περισσότερο από κάθε άλλο εχθρό. (Μια κοινωνία, μια πατρίδα, για να πάει μπροστά πρέπει να αντλήσει δύναμη κι αισιοδοξία από τις πηγές της, για να μη μαραθεί να μην παραδοθεί.) Και σήμερα; Μπορώ να φανταστώ με πόση δύναμη κι ευαισθησία θα αντιστεκόταν η Λουκία Ρικάκη στη φρίκη της βίας και του θανάτου που, αντίστροφα τώρα, επιβάλλουν σε πρώτο πλάνο  το σκοτάδι τουςμε φόντο το Αιγαίο. Πάλι θα υπερασπιζόταν το Αιγαίο και το φως του για να γυρίσει τον κόσμο στη φωτεινή πλευρά. Από τις 26 Μαίου 2016 με την τέφρα της παραδομένη στα κύματα η Λουκία ενώθηκε με το αγαπημένο φως του Αιγαίου. Ήλθαμε απόψε εδώ στην προβολή της συγκεκριμένης ταινίας για να την συναντήσουμε.